ارگونومی در محیط کار

ارگونومی در محیط کار

تعریف ارگونومی

ارگونومی در لغت

واژه ارگونومی، تلفیقی از دو واژه ارگو (به معنی کار) و نوموس (به معنای قاعده یا قانون) است. و در لغت به معنای قانون  طبیعی کار است. این  واژه،  نخستین بار در سال ۱۸۵۷ میلادی توسط فردی به نام ووجیچ جاسترزبوسکی در یک  روزنامه لهستانی به کار برده شد. در آمریکا «مهندسی عوامل انسانی»، مترادف واژه ارگونومی دانسته شده است.

اما در اصطلاح کاربردی، علم ارگونومی مجموعه دانشی است که از تلفیق علوم زیستی، فیزیولوژی انسانی، سیستم‌ها و روش ها، طراحی مشاغل و محیط کار، روانشناسی کار و آناتومی به وجود آمده است و سعی دارد ابزارها، دستگاه‌ها و محیط کار را با توجه به در نظر گرفتن توانایی های جسمانی، فکری و محدودیت‌ها و علائق انسان‌ها، طراحی کند. این علم با هدف افزایش بهره‌وری با توجه به سلامتی، ایمنی و رفاه کارکنان در محیط کار شکل یافته است.

درآمریکا، مهندسی عوامل انسانی، مترادف واژه ارگونومی است و برعملکرد انسانی و طراحی سامانه ها و سیستم ها تمرکز دارد. معمولا از اصطلاحات ارگونومی و عوامل انسانی (Human Factors) به طور مترادف بهره گرفته می‌شود. هر دو اصطلاح رابطه‌‌ دوسویه کار و نیازمندی‌های شغلی را بازگو و تشریح می‌کند و هر دو درصدد کاهش فشارهای جسمانی و روانی در محیط کار هستند. آشکارترین اثر مثبت طراحی درست و مناسب مشاغل، تجهیزات و محیط کار، بالارفتن سطح ایمنی، بهداشت، تطبیق کار با کارگر بر اساس ابعاد بدنی فرد و در نهایت رضایت شغلی و بهبود بهره‌وری است.

تعریف ارگونومی در سازمان بین المللی کار

به کارگیری علوم بیوتکنولوژی و پیوستگی و همبستگی آن با علوم فنی و مهندسی به منظور ایجاد تطابق بین انسان و کار، سبک شدن کار با کاهش فشارهای حاصله و بالا رفتن سطح حفاظت در محیط های کاری و ایمن بودن ابزار که در نهایت منجر به فعالیت و انجام مناسب و صحیح کار می شود. به عبارت دیگر دانش بکار بردن اطلاعات علمی موجود درباره انسان در طراحی محیط کار.

 

هدف استفاده از ارگونومی

اهداف اساسی علم ارگونومی، بهبود نحوه انجام کار، روش های کار و ابزار کار، و انطباق آنها با ویژگیهای روانی و جسمی انسان است. به عبارت دیگر ارگونومی دو هدف عمده در پی دارد، اول افزایش بهره وری ودوم ارتقائ ایمنی وکاهش حوادث ناشی از کار.

  البته باید توجه داشت که با مراعات اصول ارگونومی، فشار کاری و خستگی های بی مورد کاهش می‌یابد. همچنین، ارگونومی در پی انطباق علمی شغل، شرایط، ابزار و محیط کار با مشخصات فیزیکی و بدنی انسان و نیز تعیین نیرو و توانایی جسمی اوست. باید شغل و محیط کار چنان طراحی شود که با مشخصات فیزیکی میانگین افراد (با ملحوظ کردن انحراف معیارهای مربوطه) مطابقت داشته باشد.

 

ایمنی و ارگونومی

با توجه به آنالیز سازمان بین المللی کار ۹۶ درصد حوادث در کارگاه ها به دلیل اعمال نا ایمن در محیط کار ایجاد می شود.

که دلایل این اعمال نا ایمن به شرح زیر است:

  • ۲۰ درصد از افراد آموزش کافی ندیده اند.
  • ۱۰ درصد از افراد ناتوانی جسمی یا روحی دارند.
  • ۷۰ درصد از افراد نمی خواهند و بی تفاوتند.

 

تعریف ایمنی

تاکنون تعاریف بسیاری برای واژه ایمنی به کار رفته شده، برخی از این تعاریف به شرح زیر است:

  • وضعیتی است که در آن ریسک‌های ارزیابی شده، مورد قبول واقع می‌شوند.
  • عبارت است از میزان یا درجه دور بودن از خطر.
  • در امان ماندن از ریسک غیرقابل قبول یک خطر.

در استاندارد ISO8402:1992 واژه ایمنی به صورت زیر تعریف شده است:

  • حالتی که در آن احتمال خطر، آسیب (به اشخاص) یا خسارت مادی، به میزان قابل قبول محدود شده باشد.

ایمنی به طور صد در صد و مطلق وجود ندارد و عملاً هم هیچگاه حاصل نخواهد شد، از این روست که گفته می‌شود ایمنی حفاظت نسبی در برابر خطرات است.

 

تعریف خطر

منبع، موقعیت یا عملی که دارای پتانسیل آسیب رساندن به اعضای بدن فرد به صورت جراحت، بیماری، مرگ یا ترکبیب از آن دو باشد. مانند:

  • پریز شکسته برق، منبعی که دارای پتانسیل آسیب رساندن می باشد.
  • دید محدود در جاده مه آلود، موقعیتی که دارای پتانسیل آسیب رساندن می باشد.
  • عدم رعایت دستورالعمل های کاری و ایمنی توسط پرسنل، عملی که دارای پتانسیل آسیب رساندن میباشد.

در صورتی که خطر به صفر برسد به این ایمنی کامل گویند که شدنی نیست.

 

خطرات به دو دسته تقسیم می شوند

خطرات بالقوه

خطراتی هستند که درحال حاضر قدرت آسیب زدن ندارند و در صورت تغییر شرایط می توانند سبب آسیب به فرد گردند. مانند پریز برق ، ماشین پرس با حفاظ کامل

 

خطرات بالفعل

خطراتی هستند که در حال حاضر قدرت و توانایی آسیب زدن به فرد را دارند. مانند سیم برق ، ماشین بدون دستگاه بدون حفاظ.

 

ارگونومی در محیط کاری

در دنیای امروز افراد شاغل بخش زیادی از زمان خود را در محیط های کاری خود سپری می کنند، از این رو باید محیط کار خود را به گونه ای محیا کنند که توانایی تعامل بیشتری با انسان داشته باشد، یعنی با ساختار بدن و فیزیک انسان تطابق لازم را داشته باشد. که این مسئله از جنبه های مختلف قابل بررسی است که در ادامه به برخی الزامات محیط کار در این خصوص می پردازیم.

 

ویژگی های یک اتاق کار مناسب

  • اتاق کار باید حداقل دارای یک پنجره باشد .
  • برای دسترسی راحت تر به وسایل داخل اتاق کار بهتراست جلوی درها و کشوهای میز و قفسه ها ۸۰ سانتیمتر فضای خالی وجود داشته باشد.
  • دیوارها و سقف اتاق ها بهتراست، رنگ روشن و مات داشته باشند و از سفید یکدست خودداری شود.
  • درجه گرمای مناسب در اتاق کار،بین ۲۱ تا ۲۲ درجه سانتیگراد پیشنهاد می شود. گرمای بالاتراز ۲۶ درجه سانتیگراد، برروی قدرت تمرکز و حواس تاثیر منفی خواهد داشت.
  • درصد رطوبت هوا در اتاقهای کار، بین ۳۰ تا ۶۵ درصد پیشنهاد می شود و مناسب ترین درصدرطوبت، بین ۵۰ تا ۶۵ درصد می باشد.
  • هوای اتاقهای کار باید بطور مرتب با هوای آزاد تازه شود و درعین حال از ورود باد جلوگیری گردد.
  • گیاهان داخلی، هوای داخل اتاق های کاررا مطبوع تر می کنند.
  • سرو صدا های خارجی، تاثیرمنفی بر روی تمرکز دارند. حداکثر سرو صدای مجاز برای کارهایی که به تمرکز احتیاج دارند ۵۵ دسی بل می باشد.

 

ویژگی های صندلی ارگونومیک

صندلی باید دارای یک پشتی صندلی باحمایت کننده کمر باشد که قابلیت تنظیم بالا، پایین، جلو وعقب راداشته باشد. پشتی صندلی بایدحمایت را برای کمر و شانه ها را فراهم کند و فرد را قادر سازد که به راحتی و بدون خم شدن بنشیند.

به منظورتطبیق دادن ارتفاع کاربر،ارتفاع صندلی نسبت به سطح زمین بایدقابل تنظیم باشد. ارتفاع مناسب صندلی می تواندتأثیرعمده و بسیارزیادی روی ساقهای پا بگذارد. اگرسطح صندلی بسیار بالا باشد و پاها آویزان باشدفشار بر پشت زانو زیادخواهدبود و اگرسطح صندلی پایین نباشد وزن بدن بر روی مرکزثقل می افتد و بازهم ناراحتی به وجودخواهدآورد.

  • کفی صندلی باید یک خمیدگی درجلو صندلی داشته باشد (پخ لبه صندلی).
  • کفی صندلی بایددارای شیب مناسب و ترجیحاً قابل تنظیم باشد.
  • کفی صندلی و پشتی صندلی بایدبه وسیله روکش پوشیده شده باشد و پارچه آن باید قابلیت جابه جایی هوا را داشته باشد.
  • ارتفاع دسته صندلی باید با توجه به کفی صندلی قابل تنظیم باشد. قابلیت تنظیم ارتفاع دسته صندلی، فشار را در قسمت پشت، گردن و شانه (باتوجه به اینکه اجازه می دهد بازوها و مچ کاربر در یک موقعیت موازی قرارگیرند) کاهش می دهد.
  • صندلی باید قابلیت چرخیدن روی محور نگهدارنده را داشته باشد.
  • به منظورجلوگیری از احتمال افتادن، صندلی باید دارای پنج چرخ باشد و نوع چرخ ها بستگی به جنس کف زمین دارد. از چرخ های سخت برای سطح فرش شده استفاده کنید.
  • ازصندلی هایی که میزان نیرویی که در اثر تکیه دادن افراد با وزن ها و قدرت های مختلف وارد می شود را کنترل می کند استفاده شود. این حالت اجازه می دهدکه کاربر بر روی صندلی به طور آزادانه تکان بخورد و تغییر مکان دهد، بدون اینکه ساختاراصلی ارگونومیکی آنرا مختل کند.
  • زیر پایی به عنوان یکی از المان های مرتبط با صندلی میتواند شرایط مناسبی را برای عضلات اندام تحتانی ایجاد نماید.

 

 

میزکار

یکی از اجرای مهم در ایستگاه های کاری ایستاده، میز کار است که باید متناسب با داده های ابعادی و نوع کار انتخاب گردد. درصورت امکان میزهایی با قابلیت تنظیم ارتفاع ارجح می باشند.

 

زیرپایی

درکارهای ایستاده نیز می توان از زیرپایی های مناسب که به صورت چهار پایه ای با ارتفاع کم (درحدود۲۱تا۲۲ سانتیمتر) استفاده نمود که در هر زمان امکان قرار دادن یکی از پاها بر روی آن میسر باشد. تحت این شرایط از کشیدگی عضلات پاها در اثر کارهای ایستاده درازمدت جلوگیری می شود. کار در مقابل دستگاه های زیراکس (کپی) نمونه ای از این دسته از ایستگاه های کاری در ادارات محسوب می شود.

روشنایی مناسب

در محیط های اداری باید از اینکه روشنایی درحد آسایش و مطلوب تنظیم شده باشد، اطمینان حاصل شود. روشنایی مطلوب از نظر افراد مختلف، متفاوت است و تحت تأثیر سن و وظایف کاری است. درطراحی سیستم روشنایی در کارهای ایستاده باید به شرایط انجام کار و میزان دقت لازم توجه نمود.

 

روشنایی طبیعی

به منظور استفاده  بهتر از نور خورشید باید به نکات زیر توجه نمود:

  • در سطوح مساوی پنجره های بلند از پنجره های عریض بهتر است.
  • فاصله بین میزکار و پنجره نباید از فاصله دو برابر ارتفاع پنجره ها تجاوز کند.
  • پنجره ها باید به نحوی نصب گردند که شیشه ها از ایجاد خیرگی و تابش نور مستقیم به چشم ها جلوگیری کنند.
  • برای جلو گیری از تابش مستقیم نور خورشید در تابستان بهتر است بالای پنجره ها سایبان داشته باشد.

 

روشنایی مصنوعی

در طرح روشنایی مصنوعی برای محیط کار این نکات را باید مورد توجه قرار داد:

  • نور حاصله از منابع روشنایی بایدتا حد امکان به روشنایی روز نزدیک باشد.
  • تعمیر و سرویس به موقع منابع روشنایی.
  • تمیز و پاک نمودن نورگیرها به طور مرتب.
  • مقدار نور حاصله از منابع روشنایی باید ثابت و به اندازه کافی بوده و بر کلیه سطوح محیط کاری به طور یکنواخت توزیع شود تا از به وجود آمدن سایه و زوایای تاریک جلوگیری شود.

نکات مهم در هنگام کار با کامپیوتر

  • پرده ها مقابل پنجره ها را برای کاهش درخشندگی ببندید.
  • مانیتور را به نحوی تنظیم کنید که از درخشندگی آن جلوگیری شود.
  • از روشنایی های شدید و متغیر در میدان دید جلوگیری کنید.
  • از فیلترهای ضد روشنایی، پوشش های مانیتور یا کاهش دهنده نوراستفاده کنید.
  • جهت کاهش انعکاس نور محیط اطراف در مانیتور ، باید ضمن تنظیم مانیتور، درخشندگی را نیز در منبع تولید آن کنترل نمود .
  • مانیتورها باید در مکانی دورتر از پنجره و در امتداد قائم با آنها قرار گیرند.
  • هر ۳۰ دقیقه به اشیایی که در فاصله حداقل ۶ متری قرار دارند چند دقیقه چشم بدوزید.
  • صفحه مانیتور ( صفحه نمایش) را طوری تنظیم کنید تا ستون فقرات شما به صورت مستقیم قرار گرفته و چشمان شما با قسمت بالایی صفحه نمایش در یک خط مستقیم قرار گیرند. این وضعیت برای چشمان شما راحتی بیشتری به همراه خواهد داشت.

 

 

رنگ محیط کار

رنگ ها مثل مرگ و مالیات گزیر ناپذیرند. در همه جا هستند. این به چه معنی است؟ چرا مردم در اتاقهای سبز بیشتر احساس آرامش می کنند؟ چرا وزنه برداران در سالنهای ورزشی آبی رنگ نهایت تلاش خود را می کنند؟رنگها در فرهنگهای مختلف اغلب معانی متفاوتی دارند و حتی در جوامع غربی معانی رنگ های مختلف پس ازسالها تغییر کرده است. با حال به از تاثیرات برخی رنگ ها بر روح و روان انسان در زیر اشاره شده است.

خاکستری

رنگ خاکستری رنگی خنثی است که هیچ گرایشی را برنمی انگیزد ، نه روشن است و نه تیره . این رنگ عاری از هر نوع تحریک و واکنش است به همین دلیل در صنایع کاربرد فراوان دارد.

آبی

این رنگ به دلیل اثری که بر اعصاب می گذارد منجر به کاهش فشار خون و تعداد تنفس شده، احساس امنیت کارمند را افزایش می دهد. و چنان چه او بر اثر عواملی از قبیل ترس از عدم موفقیت، ارزشیابی یا هر عامل خارج از محیط کار دچار اضطراب و تشویش شده باشد در محیطی با رنگ ابی تنش او کاهش یافته و حساسیت و اسیب پذیری و در نتیجه خستگی روانی و جسمی او تقلیل می یابد. بعضی از تحقیقات نشان داده اند که استفاده از رنگ ابی احساس سرما و خنکی را برمی انگیزد.

قرمز

رنگ قرمز نمایانگر نیروی حیاطی است. سرعت نبض را بالا می برد و میزان دم و بازدم را افزایش می دهد. این رنگ به معنای تمایل و رغبت است. این رنگ اصرار بر به دست آوردن نتایج است، همچنین این رنگ احساس گرما را برمی انگیزاند و موجب رها شدن انرژی های و نیروهای حیاتی فرد می شود. این رنگ فعالیت های عمومی را افزایش می دهد و احساس رقابت را تشدید می کند. در ابتدا ساعات فعالیت رنگی سازنده است اما در حالت خستگی عصبی و فیزیکی آزار دهنده است این رنگ در محیط کار به شرطی می تواند کارایی را افزیش دهد که سایر شرایط نا مساعد نباشد.

بنفش

این رنگ ترکیبی از رنگ های آبی و قرمز است بنابراین بعضی از ویژگی های هر دو رنگ را دارا است یعنی هم هیجان انگیز است و هم می تواند آرام بخش باشد محیط کار با رنگ بنفش باعث می شود کارگر یا کارمند بیشتر به جستجوی هویت خود رفته و به ذهنیت خویش عینیت بخشد یعنی افکارش را به عمل تبدیل کند، به عبارت دیگر هرچیزی که مورد تفکر واقع گردد باید به حقیقتی ملموس تبدیل شود.

زرد

زرد روشن ترین رنگ است به همین دلیل شادی افزا است . اثرش خوشرویی و شادمانی است وجود رنگ زرد در محیط کار افراد را در رهایی از مشکلات و موانع و تعارضات یاری می بخشد . این رنگ امید بخش و دلالت کننده است زیرا تنش زدا و عامل انبساط ماهیچه ها است.

قهوه ای

همان سرخ تیره شده می باشد بنابراین به جای زنده دلی رنگ سرخ ، موجب دلمردگی و تسلیم می شود، محیط کار قهوه ای رنگ نیروی کار حیاطی و انفعالی کارمندان را نقصان می بخشد و انگیزه های آنان را برای کار و فعالیت کاهش می دهد و آنان را به افرادی بی تفاوت تبدیل می کند بنابراین رنگ قهوه ای برای محیط کار رنگ مناسبی نمی باشد.

سیاه

رنگی نفی کننده و متوقف کننده است. زیرا فرد را نا امید و دچار یاس می کند و احساس پوچی را در او تحریک می کند. رنگ سیاه تداعی کننده پایان همه چیز است فرد در چنین محیطی دست به هیچ کاری نمی زند زیرا برای او چیزی وجود ندارد.

درباره نویسنده

علیرضا طبسی

دانشجوی رشته مهندسی صنایع و علاقه مند به مطالب و مباحث مدیریتی این رشته به ویژه مباحث مربوط به مدیریت کسب و کار، از علایق دیگه ی من وبلاگ نویسی است. من این دو علاقه رو با هم ترکیب کردم و نتیجه شد صنایع فایل که در اون می تونم به وبلاگ نویسی در حوزه رشته مهندسی صنایع بپردازم.

ارسال دیدگاه